Trà sen Tây Hồ là chè búp Thái Nguyên được ướp với "gạo sen" – phần hạt nhỏ li ti trên đầu nhị – tách từ hoa sen bách diệp ở hồ Tây, Hà Nội. Theo cách truyền thống, trà phải qua nhiều lượt ủ và sấy kéo dài hơn hai mươi ngày, và cần cả nghìn bông sen mới được một cân trà. Đó là lý do một ấm trà sen Tây Hồ được xem là món quà quý của người Hà Nội.

Sen bách diệp – linh hồn của trà sen Tây Hồ

Không phải bông sen nào cũng ướp được trà ngon. Các nghệ nhân ở Quảng Bá, Tây Hồ đều chọn sen bách diệp (sen trăm cánh): bông to, nhiều lớp cánh hồng phớt, nhụy vàng thẫm và hương thơm đậm. Báo VnExpress từng ghi lại lời người trong nghề rằng sen trồng ở nơi khác thường hương không thơm, màu không tươi bằng; loại sen hồng bông nhỏ, màu sẫm (người Hà Nội gọi là sen quỳ) chủ yếu được lấy hạt chứ ít dùng để ướp.

Mùa sen rất ngắn: các bài viết trên Tạp chí Công Thương và báo Sài Gòn Giải Phóng cho biết hoa có từ khoảng tháng 4 đến hết tháng 7 âm lịch. Vì vậy người ướp trà phải chuẩn bị sẵn chè khô từ trước, đến mùa là chạy đua với từng buổi sáng.

Quy trình ướp trà sen Tây Hồ truyền thống

Mỗi gia đình giữ nghề có bí quyết riêng, nhưng các bước chính được báo chí ghi lại khá thống nhất:

1. Hái sen lúc tinh mơ. Người làm trà ra đầm từ 4–5 giờ sáng, hái những bông vừa chớm nở, trước khi mặt trời lên, vì đó là lúc hương còn đọng nhiều nhất.
2. Tách gạo sen. Hoa được mang về tách ngay, lấy phần hạt trắng ngà trên đầu nhị. Theo một nghệ nhân chia sẻ với báo SGGP, khi tách gạo sen không được ngồi trước quạt hay điều hoà để hương khỏi bay mất.
3. Chọn chè nền. Chè thường dùng là chè búp Tân Cương, Thái Nguyên loại tốt, đã sấy khô kỹ.
4. Ủ và sấy nhiều lượt. Cứ một lớp chè lại rải một lớp gạo sen, đậy kín cho chè hút hương, sau đó sấy nhẹ cho khô, sàng bỏ gạo cũ rồi ướp lượt mới. Cách làm được VnExpress và SGGP mô tả là 7 lượt, mỗi lượt khoảng 3 ngày, tổng cộng hơn 20 ngày.
5. Đóng gói. Trà thành phẩm chỉ còn lại cánh chè đã thấm hương, được gói kín trong giấy để giữ mùi.

Về số bông sen, mỗi nguồn ghi một con số hơi khác nhau, nhưng đều rơi vào khoảng 1.000–1.500 bông cho một cân trà. Ngày nắng nóng hoa ít gạo hơn nên càng tốn sen. Nếu bạn muốn hiểu thêm về chè nền, hãy đọc về hành trình khám phá trà Tân Cương của Nghiện Trà.

Ướp kỹ và ướp xổi khác nhau thế nào?

Ngoài cách ướp bằng gạo sen nhiều lượt, người Hà Nội còn có kiểu ướp xổi (ướp trong bông): đặt một nắm chè vào giữa lòng bông sen vừa hé, buộc nhẹ cánh lại, để qua đêm cho chè ngấm hương rồi lấy ra pha. Cách này nhanh, vui, hợp để thưởng ngay trong mùa sen, nhưng theo báo Nhân Dân thì hương không đọng lâu bằng trà ướp gạo sen.

• Trà ướp gạo sen: hương sâu, bền, giữ được lâu sau mùa sen; công phu và giá cao.
• Trà ướp bông (xổi): hương tươi, thanh, nên dùng sớm; là trải nghiệm đẹp cho người mới làm quen.

Vì sao trà sen Tây Hồ đắt?

Nhìn vào quy trình là thấy câu trả lời: hoa chỉ có vài tháng mỗi năm, mỗi sáng hái được bao nhiêu thì ướp bấy nhiêu, tách gạo hoàn toàn bằng tay, còn ủ sấy kéo dài hàng tuần. Diện tích sen bách diệp và số hộ giữ nghề cũng ngày càng ít, theo các bài viết của báo Nhân Dân và SGGP. Một số sản phẩm trà sen đã được công nhận OCOP, là cách giúp người mua phân biệt hàng làm bài bản.

Kinh nghiệm của chúng mình khi chọn mua: trà ướp kỹ có cánh chè khô, không còn vụn gạo sen ẩm; mở gói ra hương sen dịu, tự nhiên chứ không hắc hay ngọt gắt như hương liệu. Bạn có thể tham khảo các thương hiệu làm trà sen thủ công như Hiền Minh Tea trong mục Trà và trà cụ.

Cách pha và thưởng thức trà sen

Trà sen quý ở hương, nên người sành thường pha loãng hơn chè mộc một chút để hương sen không bị vị chát lấn át. Vài lưu ý nhỏ từ trải nghiệm của Nghiện Trà:

• Tráng ấm chén bằng nước sôi cho ấm nóng đều trước khi cho trà.
• Dùng lượng trà vừa phải, rót nước rồi chắt sớm; nếm thử và điều chỉnh ở nước sau.
• Ấm nhỏ, chén nhỏ giúp hương tụ lại; nên nhấp một ngụm, giữ trong miệng để cảm nhận hương sen lan dần.
• Bảo quản trà trong túi hoặc hộp kín, tránh ẩm và mùi lạ, cất xa bếp và gia vị.

Nếu muốn thưởng trà sen trong không gian yên tĩnh, bạn có thể ghé Tân House, nơi làm trà ướp hoa theo mùa, hoặc học thêm về cách pha qua khoá học cơ bản của Nghiện Trà.

Câu hỏi thường gặp

Trà sen Tây Hồ ướp từ loại chè nào?

Thường là chè búp Tân Cương, Thái Nguyên loại tốt, đã sấy khô trước mùa sen.

Một cân trà sen cần bao nhiêu bông sen?

Theo các bài viết trên VnExpress, Tạp chí Công Thương và SGGP, khoảng 1.000–1.500 bông sen bách diệp cho một cân trà, tuỳ thời tiết và cách ướp.

Trà sen ướp bông và ướp gạo sen loại nào ngon hơn?

Ướp gạo sen nhiều lượt cho hương bền và sâu hơn; ướp bông hương tươi nhưng nhanh nhạt, hợp để thưởng ngay trong mùa.

Ảnh bìa: Viethavvh, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.

Tham khảo: VnExpress; Tạp chí Công Thương; Báo Sài Gòn Giải Phóng; Báo Nhân Dân.