Ấm tử sa là loại ấm pha trà làm từ đất sét tím (tử sa nghĩa là "cát tím") ở vùng Nghi Hưng, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nung ở nhiệt độ cao và không tráng men. Nhờ thân ấm có độ xốp nhẹ và giữ nhiệt tốt, ấm tử sa được nhiều người mê trà coi là trà cụ "nuôi" được hương vị. Bài này giúp bạn hiểu ấm tử sa, cách chọn chiếc đầu tiên và cách dưỡng ấm đúng.

Ấm tử sa đến từ đâu?

Đất sét dùng làm ấm chỉ có ở quanh thành phố Nghi Hưng (Yixing), một trung tâm gốm lâu đời của Trung Quốc. Theo tạp chí TeaTime, đất ở đây đã được nung từ thời Tống, nhưng chiếc ấm trà với hình dáng như ta biết ngày nay chỉ xuất hiện từ thời Minh. Từ đó, nghề làm ấm phát triển thành một dòng nghệ thuật riêng, có những nghệ nhân nổi tiếng mà tác phẩm được sưu tầm với giá rất cao.

Bài viết trên Doanh nhân Pháp luật nhắc tới nghệ nhân Cố Cảnh Chu (1915–1996): một chiếc ấm dáng Thạch Biều do ông làm năm 1943 được bán khoảng 1,32 triệu USD vào năm 2013. Tất nhiên, ấm để pha hằng ngày không cần đắt như vậy – điều quan trọng là ấm thật, dáng hợp tay và hợp loại trà bạn uống.

Vì sao ấm tử sa được chuộng?

• Không tráng men: mặt trong ấm để mộc, tiếp xúc trực tiếp với nước trà.
• Độ xốp nhẹ, giữ nhiệt tốt: giúp nhiệt độ trong ấm ổn định hơn trong lúc hãm trà – rất hợp các loại trà cần nước nóng như ô long, hồng trà, phổ nhĩ.
• Bề mặt đẹp lên theo thời gian: dùng và lau đều tay, ấm sẽ lên nước bóng mịn mà không cần men.

Về chuyện ấm làm trà ngon hơn, bài trên Doanh nhân Pháp luật cho biết các yếu tố được nhắc tới là độ xốp, khả năng giữ nhiệt và khoáng vi lượng trong đất. Với chúng mình, khác biệt rõ nhất là vị trà tròn và êm hơn khi pha ô long trong ấm tử sa so với ấm thuỷ tinh mỏng.

Mỗi ấm một loại trà

Vì thân ấm không có men, đất sẽ dần hút hương và màu của trà sau mỗi lần pha. Do đó người chơi trà thường dành mỗi chiếc ấm cho một loại trà nhất định: một ấm cho ô long, một ấm cho phổ nhĩ… Pha lẫn trà xanh với trà đen trong cùng một ấm dễ làm hương bị lẫn.

Gợi ý từ trang trà Sencha Tea Bar: ấm đất nung nhiệt cao, ít xốp hợp trà xanh và bạch trà; ấm nung thấp hơn, xốp hơn hợp trà đen, phổ nhĩ, ô long. Nếu bạn mới bắt đầu, chọn chiếc ấm đầu tiên cho loại trà mình uống nhiều nhất là cách dễ nhất.

Cách chọn ấm tử sa cho người mới

1. Chọn dung tích theo số người: ấm nhỏ cho một, hai người; ấm lớn hơn cho cả nhà. Ấm nhỏ giúp hương trà tụ và dễ kiểm soát thời gian hãm.
2. Thử nắp: nắp phải khít, đậy vào không lỏng lắc. Một mẹo thường được hướng dẫn là nhấc nắp lên một chút rồi thả nhẹ: ấm nung kỹ thường cho tiếng kêu trong.
3. Thử rót nước: đổ đầy nước rồi rót – dòng nước phải gọn, không rỉ ở nắp hay chảy ngược theo vòi.
4. Cầm thử: quai đối diện vòi, cầm cân tay, rót không mỏi cổ tay.
5. Ngửi ấm mới: ấm tốt chỉ có mùi đất nhẹ, không có mùi hoá chất hay xi đánh bóng.
6. Mua ở nơi uy tín: trên thị trường có nhiều ấm giả tử sa; hãy chọn cửa hàng trà cụ có nguồn gốc rõ ràng. Bạn có thể tham khảo TITA Art – thương hiệu về trà đạo và gốm sứ Á Đông, hoặc xem thêm các trà cụ trong mục Trà và trà cụ.

Cách dưỡng ấm và vệ sinh ấm tử sa

Dưỡng ấm không phức tạp, chỉ cần đều đặn. Theo hướng dẫn được nhắc trên Doanh nhân Pháp luật và kinh nghiệm của Nghiện Trà:

• Tráng và rửa ấm bằng chính nước trà nóng hoặc nước sôi; chúng mình không dùng nước rửa chén vì thân ấm không men dễ ám mùi.
• Dùng chổi lông mềm quét bên ngoài ấm khi đang pha, sau đó lau bằng khăn mềm, sạch.
• Pha xong đổ bỏ bã ngay, không để trà ngâm qua đêm trong ấm.
• Úp nghiêng hoặc mở nắp để ấm khô hẳn, tránh mùi ẩm mốc.

Muốn đi sâu hơn về trà cụ và cách phối ấm – trà, bạn có thể tham gia khoá học chuyên sâu của Nghiện Trà.

Câu hỏi thường gặp

Ấm tử sa có pha được nhiều loại trà không?

Pha được, nhưng vì không tráng men nên đất sẽ hút hương. Tốt nhất mỗi ấm dành cho một loại trà.

Ấm tử sa mới mua cần làm gì trước khi dùng?

Rửa sạch bụi bằng nước sôi, tráng vài lần và để khô; sau đó pha trà như bình thường và dưỡng ấm dần qua mỗi lần dùng.

Có nên dùng xà phòng rửa ấm tử sa?

Không nên. Nước nóng và khăn sạch là đủ; chất tẩy rửa có thể để lại mùi trong thân ấm.

Ảnh bìa: Markus Kniebes, CC0, qua Wikimedia Commons.

Tham khảo: TeaTime Magazine; Doanh nhân Pháp luật (Báo Pháp luật Việt Nam); Sencha Tea Bar.